دومین نشست ترویج علم در ایران با عنوان «پیشینه و رویکرد ترویج علم» چهارشنبه ۲۵ مرداد ماه با حضور، خانم دکتر اکرم قدیمی، دانشیار مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و دکتر حسین شیخ رضائی و جمعی از کارشناسان این حوزه در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور برگزار شد.

در ابتدای این نشست، خانم دکتر اکرم قدیمی ضمن اشاره به پیشینه و رویکردهای ترویج علم، اظهار داشت: ترویج علم با عمومی­سازی علم، انتقال دانش و آگاهی یک متخصص به جامعه غیرمتخصص است.

دکتر قدیمی افزود: به اعتقاد پوپر، علم پدیده­ای بیولوژیک است که از شناخت پیش­آگاهانه نشأت می­گیرد و علم را استمرار چشمگیر شناخت و عقل سلیم می­داند.

درك گيلبرت راس معتقد است كه دانشمندان، "كاروَران علم" اند كه با استفاده از روش علمي و تحقيقات تجربي به توليد و ايجاد شناخت علمي كمك مي‌كنند. آنها از طريق مؤلفه‌هاي پذيرفته شده، شناخت علمي را ارائه مي‌كنند و آن را با الگوهاي زباني پذيرفته شده و رهنمودهاي ارائه شده از سوي جامعه علمي، همسو مي‌سازند­.

همين تعريف، معرف "ترويج علم" و ارائه شناخت علمي به شكل و شمايلي است كه قابل درك براي عموم باشد. در حقيقت همين جنبه، بخش "عمومي‌سازي" علم را در برمي‌گيرد. بر اساس شواهد و مدارك تاريخي مي‌توان ادعا كرد كه در قرون نوزده و بيستم بيشترين ميزان ترويج علم صورت گرفته است.

وی با بیان اینکه دو معنای گسترده از ترویج علم وجود دارد، خاطرنشان کرد: از یک سو، ترویج علم فرایند اشاعه و انتشار علوم خاص به حیطه گسترده­ای از مردم را شامل می­شود و از سوی دیگر، تغيير ديدگاه عامه و  تغيير فرهنگ مردم نسبت به استفاده از علم و منافع آن را دربرمی­گیرد.

این دانشیار مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور با بیان اینکه، ترويج علم تلاش براي همگاني كردن علم، گسترش انديشه و فرهنگ علمي و كاربرد علم در سطوح مختلف زندگي اجتماعي است، تصریح کرد: به طور كلي مي‌توان گفت که ترويج علم كوششي است در به تصوير كشيدن تفكرات علمي، به گونه‌اي كه هر فردي بتواند، مبناي اصلي مفاهيم علمي را دريابد و جوهره اصلي آن را درك كند. ترويج علم سه مرحله با ويژگي‌هاي خاص خود دارد كه عبارت­اند از:

الف­: پذيرش علم از سوي عامه؛

ب: ­ درك عامه از علم؛

ج: مشاركت عامه در علم.  

از دهه ۱۹۹۰ ترويج علم به طور روزافزون وارد جوامع شد و از يك مفهوم صرف تبديل به پروسه‌اي شد كه عامه ‌مردم در آن مشاركت دارند. مهم‌ترين مؤلفه در فرايند ترويج علم، اجتماعي شدن آن است.

در سال ۱۹۹۳ بريتانيا براي نخستين بار به عنوان يك استراتژي از افزايش درك عامه مردم از علم و فناوري سخن به ميان آورد. قبل از آن امريكا در سال ۱۹۷۲ كنكاش در مورد ادبيات علمي عامه مردم را به عنوان يكي از اهداف خود در حوزه علم مهندسي برشمرده بود. ترويج علم گرچه كُند اما به صورت مستمر حضور خود را به تدريج از كشورهاي توسعه يافته به كشورهاي كمتر توسعه‌يافته و يا توسعه‌نيافته گسترش بخشيد.

فرانسه، يكي ديگر از كشورهايي است كه به عنوان خاستگاه علم و ترويج علم مطرح است. برخلاف انگلستان و امريكا كه اولين نهادهاي مولد تفكر علمي در آنها حاصل ابتكار گروهي از روشنفكران و يا سرمايه‌داران بود در فرانسه شكل‌گيري نهادهاي توليد علم به طور مستقيم و با حمايت و تشويق دولت پا به عرصه وجود گذاشت.

ترويج علم كه زماني تنها به صورت چاپ آخرين دستاوردهاي علمي در قرن هيجدهم و نوزدهم مطرح مي‌شد در حال حاضر اشكال جديدي را به خود گرفته است. اشكالي همچون فروشگاه‌هاي علمي، رستوران­ها و كافه‌هاي علمي، پارك‌ها و موزه‌هاي علمي و كنفرانس‌هاي عمومي علمي كه همگي حاكي از ظهور مرحله جديدي از اين تكامل و تحول تاريخي است.

*****

در ادامه این نشست نیز، آقای دکتر حسین شیخ رضائی ضمن تعریف فن علم اظهار داشت: از یک نگاه فن علم، مجموعه همبسته­ای از فناوری و علم است، ضمن اینکه ترویج فن علم نیز فرایندی است که برای نزدیک­تر کردن فن علم (محتوا، روش، نهاد ...) با غیرمتخصصان به کار می­رود.

آقای دکتر شیخ رضائی با بیان اینکه رویکردهای گوناگونی در این حوزه وجود دارد، تصریح کرد: رویکرد تثبیت، رویکرد فهم عامه از علم، رویکرد بافت­مند و رویکرد مشارکتی در این زمینه مطرح می­شود. برای مثال، رویکرد تثبیت به  دوره انقلاب علمی به رسمیت شناختن علم مربوط است، دوره­ای که در آن حتی عوام هم می­توانند به این سبک زندگی بپیوندند.

وی بیان داشت: اولویت­های تعیین هدف ترویج علم در ایران از نگاه من به این شرح است که نخست اهداف لزوماً با هم مغایرت ندارد، برخی اهداف عام­ترند و با هر گونه اولویت­دهی به اهداف محقق می­شوند و لازم نیست، اولویت اصلی باشند. دوم در اینجا هدف­گذاری دولتی (حاکمیتی/ از بالا به پایین) مدنظر است.

وی اضافه کرد: آنچه از نظر من اولویت اصلی ترویج علم در ایران می­تواند باشد مربوط به رویکرد آخر یعنی رویکرد مشارکتی است. دولت و حاکمیت اگر بخواهند در این زمینه فعالیت کنند بهترین کار آن است که زمینه اثرگذاری آرای عمومی در سیاست­گذاری علم و فناوری را فراهم کنند.

آقای دکتر شیخ رضائی در پایان عنوان کرد: خطرات بالقوه­ای نیز در زمینه ترویج فن علم وجود دارد که از آن جمله می­توان به مخالفت­های فن­ علم­ورزان و سیاستمداران، نبود بستر فرهنگی مناسب برای مشارکت دموکراتیک اشاره کرد.

   در پایان این نشست، کارشناسان و علاقمندان به مبحث ترویج علم ضمنِ طرح پرسش در این زمینه به ارائه نظرات خود پرداختند.