مديرگروه علم‌سنجی مرکزتحقيقات سياست علمی کشور:

  ايران ازلحاظ مدارک علمی نمايه شده در10سال اخير

  در رتبه 38 جهان است

  مطابق آخرين آمار پايگاه ESI مؤسسه اطلاعات علمی( ISI )، طی دوره 10 سال و 10 ماهه اول ژانويه 1998 تا 31 اکتبر 2008، جمهوری اسلامی ايران دارای 40 هزار و 488 عنوان مدرک علمی نمايه شده بوده که از اين نظر با دو پله صعود نسبت به دوره 10 ساله اول ژانويه 1997 تا 30 ژوئن 2007 در بين 145 کشور جهان، در رتبه 38 قرار گرفته است.

  دکتر عبدالرضا نوروزی چاکلی، مدير گروه علم‌سنجی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور و عضو هيات علمی گروه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه شاهد در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی خبرگزاری دانشجويان ايران(ايسنا) با اشاره به اعلام برخی آمارهای متفاوت درباره رتبه علمی کشور در روزهای اخير، ابراز عقيده کرد که در مطالعات علم‌سنجی برای اعلام رتبه علمی کشورها از پايگاه ( ESI (Essential Science Indicators از مشهورترين پايگاه‌های علم‌سنجی «مؤسسه اطلاعات علمي» ( ISI ) استفاده می‌شود که مبنای آن تعداد مدارک علمی نمايه شده در بازه‌های تقريبي10 ساله است.

  وی خاطرنشان کرد: پايگاه‌های ESI ، WOS و JCR از مشهورترين پايگاه‌های علم‌سنجيِ «مؤسسه اطلاعات علمی( ISI )» به شمار می‌روند که هر کدام با توجه به اهداف متفاوتی طراحی شده‌اند و به همان ترتيب نيز اطلاعات گوناگونی را در خصوص وضعيت مدارک علمی و نشريات هر کشور در اختيار قرار می‌دهند. از اين رو، در هنگام ارائه آمارهای مربوط به مدارک علمی هر کشور در ISI ، اشاره به وضعيت کشور در هر يک از پايگاه‌های ياد شده ضروری است.

  نوروزی چاکلی تصريح کرد: از طرفی،‌ مطابق آمار پايگاه ESI در دوره 10 ساله اول ژانويه 1998 تا 31 اکتبر 2008، کل مدارک علميِ نمايه شده ايران، 138 هزار و 525 بار مورد استناد قرار گرفته است که به اين ترتيب، نسبت استناد به هر مدرک علميِ ايران به رقم 42/3 رسيده است.

  وی خاطرنشان کرد: بر اين اساس، ايران به لحاظ تعداد کل استنادها در رتبه 43 و به لحاظ نسبت استناد به هر مدرک علمی،‌ در رتبه 134 جهان قرار گرفته است. اين در حالی است که در دهه منتهی به 30 ژوئن 2007، ايران به لحاظ تعداد کل استنادها در رتبه 48 جهان و به لحاظ نسبت استناد به هر مدرک علمی، در رتبه 133 قرار گرفته بود؛ به اين ترتيب، در مجموع می‌توان اذعان داشت که ايران به لحاظ تعداد مدارک علميِ نمايه شده در پايگاه ESI نسبت به دوره ده ساله پيشين، از دو پله صعود و به لحاظ تعداد کل ستنادها از پنج پله صعود برخوردار بوده است؛ در مقابل، رتبه کشور به لحاظ نسبتِ‌ استناد به هر مدرک علمی، از يک پله کاهش برخوردار شده است.

  مدير گروه علم‌سنجی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور تصريح کرد: از سوی ديگر، بر اساس رتبه‌بندی‌های انجام شده به وسيله پايگاه ESI ، در بازه زمانيِ منتهی به 31 اکتبر 2008، کشورهای ترکيه، مصر، عربستان، مالزی و پاکستان به ترتيب با در اختيار داشتن تعداد 114 هزار و 261، 30 هزار و 341، 15 هزار و 901، 14 هزار و 782 و 11 هزار و 450 عنوان مدرک علمی نمايه شده، رتبه‌های 21، 41، 50، 51 و 53 جهان را به خود اختصاص داده‌اند؛ بنابراين ايران در مقايسه با ساير کشورهای اسلامی، از نظر تعداد مدارک علمی نمايه شده پس از ترکيه قرار گرفته است.

  وی اضافه کرد: در دوره زمانيِ ياد شده، هر يک از کشورهای ترکيه، مصر، عربستان، مالزی و پاکستان به لحاظ تعداد کل استنادها به ترتيب در رتبه‌های 29، 44، 51، 53 و 59 جهان و به لحاظ نسبت استناد به هر مدرک علمی، به ترتيب در رتبه‌های 125، 124، 127، 123 و 129 جهان قرار گرفته‌اند.

  عضو هيات علمی گروه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه شاهد در ادامه به ايسنا گفت: علاوه بر آمارهای مربوط به تعداد مدارک علمی در بازه‌های زمانی 10 ساله و رتبه‌هايی که از کشورها بر اساس آمارهای پايگاه ESI ارائه شد، بايد توجه داشت که با استفاده از پايگاه( WOS (Web Of Science ، امکان جست‌وجو و استخراج اطلاعات در طول دوره‌های زمانی مختلف و بر اساس شاخص‌های متنوع‌تری وجود دارد. در عين حال، آمارهای مربوط به رتبه‌های کشورها به وسيله پايگاه WOS اعلام نمی‌شود و تنها می‌توان با استفاده از پايگاه ESI به اين رتبه‌ها دست يافت.

  وی براساس اين توضيحات خاطرنشان کرد: مطابق جست‌وجوهای انجام شده در پايگاه WOS ، جمهوری اسلامی ايران در سال 2008 دارای 13 هزار و 568 عنوان مدرک علمی نمايه شده بوده است. اين در حالی است که در سال 2008، ترکيه دارای 24 هزار و 749 عنوان، مصر دارای چهار هزار و 782 عنوان، پاکستان دارای سه هزار و 641 عنوان، مالزی دارای سه هزار و سيصد و هفتاد و سه عنوان و عربستان سعودی دارای دو هزار و 214 عنوان مدرک علمی نمايه شده در پايگاه WOS بوده‌اند؛ به اين ترتيب، مطابق آمارهای اين پايگاه نيز در مقايسه با ساير کشورهای اسلامی، تنها تعداد مدارک علمی ترکيه بيش از ايران بوده است.

  نوروزی چاکلی تصريح کرد: مقايسه تفصيلی‌تر تعداد کل مدارک علمی نمايه شده ايران در پايگاه WOS در سال 2008 نسبت به سال 2007 که تعداد 9 هزار و 61 عنوان مدرک علمی را در بر می‌گرفته نشان می‌دهد که ايران در سال 2008 نسبت به سال 2007 به لحاظ تعداد توليدات علمی از 74/49 درصد رشد برخوردار بوده است. از طرفی، تعداد توليدات علميِ نمايه شده ايران در پايگاه WOS در سال 2006 برابر با شش هزار و 748 عنوان بوده و بر همين اساس، در اين زمينه رشد ايران در سال 2007 نسبت به سال 2006، به 28/34 درصد رسيده بود.

  وی افزود: مقايسه اين وضعيت به تفکيک سه بخش SCIE ، SSCI و A&HCI نشان می‌دهد که تعداد مدارک علمی نمايه شده ايران در سال 2008 در هر يک از بخش‌های SCIE ، SSCI و A&HCI ، به ترتيب به رقم 13 هزار و 424، 487 و 36 عنوان رسيده است؛ امّا اين در حالی است که اين رقم در سال 2007 به ترتيب از 8 هزار و 938، 351 و 30 تجاوز نکرده بود. مقايسه اين ارقام با تعداد توليدات علمی ايران در سال 2006 حاکی از آن است که در سال 2008 نسبت به 2007 و در سال 2007 نسبت به 2006، اين رشد برای ايران هم از نظر تعداد و هم به لحاظ درصد رشد مدارک علمی نمايه شده در بخش‌های مختلف پايگاه WOS ، همواره با روند صعودی همراه بوده است. در عين حال، ميزان اين سهم در سال 2008 نسبت به ديگر سال‌های مورد مطالعه قابل توجه‌تر نشان داده می‌شود.

  نوروزی در عين حال تصريح کرد: از آن جا که در برخی از موارد، امکان نمايه شدن يک اثر در بيش از يک شاخه موضوعی وجود دارد، نبايد انتظار داشت که جمع کل مدارک علمی نمايه‌سازی شده مربوط به يک کشور در پايگاه‌های SCIE ، SSCI و A&HCI ، برابر با رقم کل مدارک علمی نمايه‌سازی شده آن‌ کشور در پايگاه WOS شود. از اين رو، مجموع ارقام ارائه شده در بخش‌های پايگاه WOS با رقم کل مدارک علمی نمايه شده کشور در پايگاه WOS برابر شود.

  وی خاطرنشان کرد: مقايسه انواع مدارک علمی ايران در سال 2008 نسبت به سال‌های 2007 و 2006 نيز نشان می‌دهد که اين تعداد به تدريج از تنوع بيشتری برخوردار شده است. در عين حال، «مقاله» و «چکيده همايش‌ها» در هر سه سالِ 2006 تا 2008، بيشترين انواع مدارک علمی نمايه شده ايران را در پايگاه WOS تشکيل داده است. نکته حائز اهمّيّت ديگر در اين زمينه، افزايش تعداد «نقد و بررسی کتاب» و همچنين «سرگذشتنامه» در سال 2007 نسبت به سال 2006 و افزايش تعداد «مقاله‌های همايش‌ها» در سال 2008 نسبت به سال 2007 است.

  نوروزی چاکلی تصريح کرد: از سويی ديگر، بررسی وضعيت توليدات علمی ايران به تفکيک زبان حاکی از آن است که در سال 2008 نيز همچون سال‌های 2007 و 2006، بيشترين تعداد مدارک علمی نمايه شده ايران در پايگاه WOS ، به زبان انگليسی منتشر شده است؛ امّا در عين حال، تنوع زبانی مدارک علمی ايران در سال‌های 2007 و 2008 از سال 2006 بيشتر بوده است. در سال 2008، پنج حوزه موضوعی که بيشترين تعداد توليدات علميِ نمايه شده ايران را در پايگاه WOS در خود جای داده‌اند، تنها به زيرگروه شيمی اختصاص نداشته؛ بلکه در مقابل، حوزه‌های موضوعی ديگری همچون علوم مواد چندرشته‌يی، علوم پزشکی و داروسازی و داروشناسی را نيز در بر گرفته است.

  وی خاطرنشان کرد: اين در حالی است که در سال 2007 گروه موضوعی CHEMISTRY, MULTIDISCIPLINARY با تحت پوشش قرار دادن 650 عنوان از مدارک علمی کشورمان که معادل 17/7 درصد از کل مدارک علمی ايران در سال ياد شده در پايگاه WOS است، بيشترين تعداد مدارک علمی ايران را در خود جای داده است.

  عضو هيات علمی گروه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه شاهد تصريح کرد: مقايسه گروه‌های موضوعی مدارک علمی نمايه شده در پايگاه WOS در سال‌های 2006 و 2007 نشان می‌دهد که هر چند در سال 2006 تعداد مدارک علمی نمايه شده در حوزه‌های مختلف شيمی همچنان از بيشترين سهم برخوردار بوده است، امّا مدارک علمی نمايه شده ايران در سال 2007 در حوزه‌های Pharmacology & Pharmacy و CHEMISTRY, ANALYTICAL نسبت به سال 2006 افزايش نشان می‌دهد؛ بنابراين، مقايسه اين وضعيت با اطلاعات سال 2008 می‌تواند بيانگر اين مطلب باشد که به جز حوزه موضوعيِ شيمی، به تدريج تعداد توليدات علميِ حوزه‌های موضوعی ديگری نظير علوم پزشکی، علوم مواد چندرشته‌يی و داروسازی و داروشناسی، جای خود را در ميان اين پنج گروه موضوعيِ برتر باز کرده است.

  وی در عين حال خاطرنشان کرد که واژه «برتر» برای گروه‌های موضوعيِ مورد نظر صرفا به لحاظ بيشتر بودن تعداد توليدات علميِ مربوط به حوزه‌های موضوعيِ مختلف مطرح شده و نبايد به عنوان برتريِ يک حوزه موضوعی نسبت به حوزه موضوعيِ ديگر تلقّی شود؛ چرا که در همين زمينه نتايج تحقيقات نشان داده است به دليل متفاوت بودن رفتار علمی در حوزه‌های موضوعيِ مختلف، مقايسه گروه‌های موضوعيِ متفاوت با يکديگر صحيح نيست و نتايج سودمندی را در اختيار سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان پژوهشی قرار نمی‌دهد.

  نوروزی تصريح کرد: با وجود اين، بايد توجه داشت چنانچه آمارهای توليدات علميِ مربوط به حوزه‌های موضوعيِ مختلف با همان نوع آمارها در کشورهايی که به لحاظ زمينه‌های علمی، فرهنگی، اقتصادی و سياسی با کشور مورد نظر مشابهت دارد مورد مقايسه قرار گيرد می‌تواند در ارائه تصويری واقعی‌تر از وضع موجود حوزه‌های موضوعيِ کشور مفيد باشد. بر اين اساس، ضروری است پيش از قضاوت در خصوص برتريِ واقعيِ هر يک از حوزه‌های موضوعی در کشور به لحاظ تعداد توليدات علمی، در تحقيقی جداگانه اين وضعيّت با کشورهای همسان مورد مقايسه قرار گيرد.

  مدير گروه علم‌سنجی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور در ادامه گفت‌و‌گو با ايسنا با بيان اين که در ارزيابی اطلاعات مربوط به گزارش استناديِ‌ نشريات در ISI ، علاوه بر دو پايگاه ESI و WOS ، بايد از پايگاه Journal Citation Reports) JCR ) استفاده شود، خاطرنشان کرد: پايگاه JCR با توجه به ماهيت ذاتی خود، همواره گزارش‌های استنادی نشريات را با يک سال تأخير عرضه می‌کند. بنابراين، آخرين آماری که هم‌اکنون توسط آن پايگاه دسترس‌پذير است، گزارش‌های استنادی نشريات سال 2007 را در بر می‌گيرد. مقايسه وضعيت نشريات ايران در پايگاه JCR نشان می‌دهد که تعداد نشريات ايران در آن پايگاه در سال 2007 نسبت به سال 2006 هيچ تغييری نداشته و اين تعداد همچنان شش عنوان باقی مانده است.

  وی تصريح کرد: در سال 2007 هر يک از کشورهای ترکيه، مصر، پاکستان، عربستان و مالزی، به ترتيب دارای 9، يک، سه، سه و يک عنوان نشريه در پايگاه JCR بوده‌اند. اين در حالی است که در سال 2006 هر يک از کشورهای ترکيه، مصر،‌ پاکستان،‌ عربستان و مالزی، به ترتيب دارای شش، يک، دو، سه و يک عنوان نشريه در پايگاه JCR بوده‌اند.

  نوروزی چاکلی در پايان با اعلام اين که گروه علم‌سنجی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور، وضعيت مدارک علمی ايران و کشورهای منطقه را طی دوره 15 ساله گذشته از ابعاد گوناگون مورد تجزيه و تحليل قرار داده و آن را در کتابی با عنوان «تحليلی بر اشاعه دانش ايران در جهان (2007- 1993)» که عرضه آن از اسفند ماه 1387 آغاز می‌شود، منتشر کرده است، ازعلاقمندان دعوت کرد به منظور دريافت اطلاعات تفصيلی‌تر در خصوص وضعيت مدارک علميِ ايران در مقايسه با برخی ديگر از کشورهای منطقه و جهان به اين کتاب که به وسيله «مرکز تحقيقات سياست علمی کشور» منتشر شده است مراجعه کنند.