دکتر علی پايا عضو هيات علمی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور :

آينده‌انديشی يک عصای جادويی يا يک تکنولوژی معجزه‌آفرين نيست

سخنرانی علمی با عنوان "آينده‌انديشی و آينده ارزش‌ها تأملی در نتايج و تبلعات «جهانی‌شدن» برای سپهر ارزش‌ها و اخلاق" با سخنرانی آقای دکتر علی پايا بيست و دوم خردادماه 87 با حضور صاحب‌نظران برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور دکتر علی پايا عضو هيأت علمی اين مرکز در ابتدا ضمن تشکر و سپاس از حاضرين در جلسه با بيان اينکه در اين سخنرانی از يک زاويه تازه به آينده‌انديشی نگاه شده است ، اظهار کرد : ابنا بشر از نخستين روز پيدايش بر پهنه زمين خاکی با انواع چالش‌هايی که بنياد هستی‌شان را تهديد می‌کرد روبرو بوده‌اند. انواع خطرات از بلايای طبيعی تا مصائب و فجايع ساخته آدمی، بقا و زندگی بر روی سياره را به تکاپويی هميشگی برای انسان بدل ساخته است. وی گفت: در گذشته آدميان عمدتاً اسير دست حوادث طبيعی بوده‌اند، در زمانه جديد که عرصه زيست مردمان به سپهری بر ساخته دست خود او بدل شده، خطرات و تهديدها نيز ماهيتی عمدتاً از سنخ «برساخته‌های اجتماعي» پيدا کرده‌اند. وی با بيان اين که شماری از متفکران معاصر، به اعتبار همين تغيير ماهيت چالش‌های پيش روی بشر جديد، به جوامع کنونی لقب «جامعه هماغوش با خطر Risk Society داده‌اند، افزود: در ميان همه انواع اين خطراتِ برساخته آدمی از آلودگی محيط زيست گرفته تا ازدياد دمای زمين، و از آسيب‌پذيری فضای مجازی مبادله اطلاعات، تا شکنندگی روابط بين‌الملل، شايد بتوان از بحران معنا و ارزش‌ها، به منزله برجسته‌ترين و خطيرترين تهديدی ياد کرد که در برابر انسان عصر جديد قد علم کرده است. دکتر علی پايا با تأکيد بر اين که معنا و ارزش عمری به درازای عمر بشريت دارند گفت: بحران معنا و ارزش‌ها برای موجودی برجستگی پيدا می‌کند که به برکت دستيابی به بلوغ فکری دريافته است که برای يافتن راه خويش در ظلماتِ عالمی که در آن زيست می‌کند، ابزاری جز خردِ خويش در اختيار ندارد.که به مدد همين خردِ فردی و جمعی است که همه امور، حتی «وحی آسماني» نيز می‌بايد تفسير و فهم شود. وی در ادامه افزود: جهانی‌شدن به منزله فرايندی برخاسته از تعاملات ميان افراد و جوامع، محصول پيچيده‌تر‌شدن فزاينده سيستمی است که مجموع «سپهر فرهنگي» يعنی فراگيرترين زيست‌سپهر بر ساخته آدميان را تشکيل می‌دهد. در همه سيستم‌های پيچيده، پس از رسيدن شمار روابط ميان اجزاء درونی سيستم با يکديگر و با محيط پيرامون به آستانه‌ای معين، ظرفيت‌های جديد ظاهر می‌شود که با خود روابط و شرايط جديدی را به همراه می‌آورد و بر معماری و جغرافيای کل سيستم تأثير می‌گذارد. دکتر پايا همچنين گفت: پديدار نوظهور جهانی‌شدن، که البته ريشه‌ها و علل موجده آن را می‌توان در گذشته «سپهر فرهنگي» بشر رديابی کرد، در مواردی تأثيرات مثبت و سازنده پديد آورده و در مواضعی نيز نتايج و تبعات نامطلوب. قلمرو ارزش‌ها و باورها و رفتارهای اخلاقی در زمره حوزه‌هايی است که ظاهراً تأثيرات منفی جهانی‌شدن در آن بيش از جنبه‌های مثبت آن بوده است. وی با تأکيد بر اين‌که بسياری از ناظران در عرصه جهانی نگران آنند که تداوم روند جهانی‌شدن به فروپاشی معنای کنش‌ها و نظام‌های ارزشی ما و نهايتاً حتی نابودی هستی خود ما منجر گردد، اظهار کرد: از ديد اين ناظران شکست معنا و بحران ارزش‌ها در زمانه کنونی ناشی از جهانی‌شدن است. به باور اين ناظران، جهانی‌شدن به منزله رشدی که به نحو اختصاصی با پيشرفت‌های تکنولوژيک گره خورده است و نوعی پيشرفتِ مادی‌گرايانه عاری از روح و معنويت، فاقد توان لازم برای هدايت کنش‌های ماست و در برابر ارزش‌هايی که بدان معتقديم بی‌تفاوت است. عضو هيأت علمی مرکز تحقيقات سياست علمی کشور در باب ارزش‌ها و انسان‌ها با بيان اين‌که سپهر ارزش‌ها يا عينی است يا ذهنی، عنوان کرد: از ديدگاه متفکران رئاليست از همان زمانی که انسان بوجود آمد سپهر ارزش‌ هم ظهور پيدا کرد. وی تأثير اين ارزش در حوزه معرفت را اينگونه بر شمرد، که طرد معرفت‌های قطعی و يقينی و بديهی در گذشته وجود ندارد و توجه به رويکرد‌های متکی به مدل‌های مربوط به سيستم‌های پيچيده و رويکردهای بين‌رشته‌ای و اين‌که اوج‌گيری نزاع معرفتی ميان واقع‌گرايان و نسبی‌گرايانه قوت پيدا کرد و چالش‌ کثرت‌گرايی معرفتی اهميت پيدا کرد و خطرات آن هم بيشتر شده است. وی هم‌چنين در تأثير حوزه عمل، ظهور فنّاوری‌های پيشرفته که دامنه تأثيرگذاری آدمی بر محيط پيرامون را به گونه‌ای بی‌سابقه بالا برده‌اند و انواع صورت‌های تازه تعاملات اجتماعی، رفتارهای فردی و جمعی و شيوه‌های جديد زيست ظهور کرده‌اند و هم‌چنين رويکردهای اخلاقی تازه و گونه‌های تازه و بديعی از خطراتی که موجوديت آدمی و سياره را تهديد می‌کنند Existential threats پديدار شده‌اند. وی از ديگر تأثيرات حوزه عمل را ظهور قطب‌های تازه سياسی ـ اقتصادی در سطح بين‌المللی پديدار جهانی‌شدن ارزش‌های اخلاقی و ارزش مبادله رابطه تازه ميان قدرت و «معرفت» را برشمرد. دکتر پايا در ادامه افزود: آينده ناظر به همه جنبه‌های بالقوه موجود در واقعيت (اعم از واقعيت طبيعی و واقعيت‌های برساخته اجتماع Socially Constructed Realities است. نسبت به آينده و تحولاتی که در پيش است می‌توان رويکردهای متفاوتی اتخاذ کرد. وی با اشاره بر اين‌که تلاش برای شناخت آينده سابقه‌ای کهن در فرهنگ بشر دارد گفت: از کاهنه‌های معبد دلفی در يونان تا غيبگويان چينی و کف‌بينان هندی و منجمان دربار شاهان ايرانی، و... در همه فرهنگ ها می‌توان نشانه‌هايی از اين عطش برای فهم آينده را مشاهده کرد. آينده‌انديشی يا مطالعات آينده Futures Studies يک حوزه پژوهشی ـ کاربردی (دانش ـ فنّاوری) نوظهور است که از عمر آن بيش از چند دهه نمی‌گذرد. برای ناميدن اين حوزه معادل‌های مختلفی در زبان‌های اروپايی و به تبع آن در فارسی وضع شده است: وی با تأکيد بر اين‌که، شناخت آينده، با تکيه به دانش موجود، تجارب گذشته، و گمانه‌زنی‌هايی در خصوص فضای امکانات صورت می‌پذيرد. عنوان کرد دوره‌های زمانی آينده‌انديشی به کوتاه‌مدت (3-5 سال)، ميان مدت (10- 20 سال) و درازمدت 30-100 سال) تقسيم می‌شود. وی روش‌های مرسوم در آينده‌انديشی را به سه گروه کلی روش‌های کيفی، روش‌های کمّی و روشهای ترکيبی (هيبريد) تقسيم کرد و گفت: روش‌های مرسوم برای آينده عبارت است از: جمع صاحب‌نظران، دلفی، درخت وابستگی، سری‌های زمانی، ماتريس تأثيرات متقابل، پيش‌نگر، آينده‌نگاری و نقشه راه. دکتر علی پايا در باب آينده‌انديشی محصولات و فرآيندها گفت: تکميل سناريوهايی بيانگر اوضاع و احوال آينده (طيف تحولات)، تعيين اولويت‌ها، ايجاد وفاق و همگرايی ميان دست‌اندرکاران، پديد آمدن شبکه‌ای از کنشگران با ديدگاههای کم و بيش همسو، عرضه پيشنهادهايی برای عمل و اقدام، برخی از مهمترين نتايجی است که از آينده‌انديشی حاصل شده است. وی بيان داشت که آينده‌انديشی يک عصای جادويی يا يک تکنولوژی معجزه‌آفرين نيست. بنابراين مسايل برجسته و حائزاهميتی که در جهان جديد با آن مواجه هستيم با بهره‌گيری از همان تراز تفکری که منجر به شناسايی يا خلق آنها شده‌اند قابل حل نخواهند بود. تکيه آينده‌انديشی در بُعد نظری به معرفت ضمنی Tacit Knowledge کنشگران، توانايی نقادی و ارزيابی عقل جمعی، و بصيرت‌های فلسفی ـ معرفت‌شناسانه‌ای است که پشتوانه معرفت‌های ضمنی و نقادی‌های جمعی قرار می‌گيرد. وی افزود: ميزان موفقيت در هر تجربه آينده‌انديشانه، با فرض احراز جنبه‌های نظری، در گرو بهره‌گيری از عوامل مختلف معطوف به عمل است، از جمله گزينش مناسب‌ترين روش به تناسب با مسأله يا مسايل مورد نظر، تمهيد مقدمات اجرای فرايند، بسترسازی برای ترويج نتايج حاصل از فعاليت انجام شده. دکتر پايا با بيان اين‌که سه عامل گفت وگو، دمکراسی و مفهوم بنيادين عدالت برای دستيابی به شرايطی بهينه برای مواجهه با بحران ارزش‌ها حائز اهميتند، افزود :‌ بعنوان مثال گفت‌وگو که خود ما پيشنهاددهنده بوديم و اکنون توجهی به آن نمی‌شود و هيچ بهره‌ای از آن نگرفتيم، از جمله ابزارهای مؤثر برای کاستن از خطرات احتمالی بحران ارزش‌ها کاست. وی با بيان اينکه عدالت يکی از اساسی‌ترين مفهوم زندگی جمعی است گفت: تأکيد بر عنصر عدالت و توجه به قرارداد اجتماعی می‌تواند به ما کمک کند تا آينده‌ ارزش‌ها به شيوه‌ای خرسند کننده شکل بدهيم. در اين باره بايد گفت: در جهان جديد به نوع قراردادهای اجتماعی جديد نياز است که عبارتند از : قرارداد طبيعی ، قرارداد اجتماعی و قرارداد اخلاقی.اين سه قرارداد برروی هم يک قرارداد اجتماعی تازه را ايجاد می‌کند. دکتر پايا گفت: در چارچوب اين قرارداد اجتماعی ، توجه به عاملِ بسيار حائز اهميت "نقشه زندگی" امکان پذير می‌گردد. کفتنی است که مفهوم نقشه زندگی يک تعبير فنّی است که به اجمال به معنای الگوی متحول شونده‌ای است که واجد ابزار متنوع است و به فعاليت‌های فرد جهت می‌دهد. وی درپايان عنوان کرد ، رويکرد تازه به ارزش‌ها، اين امکان را می‌دهد تا افراد بتوانند با توانمندی نقشه زندگی مناسبی برای خود فراهم آورند.

تهيه : حسن چشمی